Chào bạn đồng nghiệp, với tư cách là một bác sĩ lâm sàng lâu năm, tôi hiểu rằng Xoắn buồng trứng (Ovarian Torsion) là một trong những cấp cứu phụ khoa thách thức nhất. Việc chẩn đoán sớm không chỉ giúp cứu sống tính mạng bệnh nhân mà còn là chìa khóa để bảo tồn dự trữ buồng trứng (Ovarian Reserve) và khả năng sinh sản tương lai.
Dưới đây là bài tổng quan y khoa chi tiết về Xoắn buồng trứng theo yêu cầu của bạn.
BT-05: Xoắn Buồng trứng
Nhóm: BT (Buồng trứng) | ICD-10: N83.5 | Đối tượng: BS (Bác sĩ)
1. ĐỊNH NGHĨA & DỊCH TỄ
- Định nghĩa chuẩn (theo ACOG/ASRM): Xoắn buồng trứng (Ovarian Torsion) là tình trạng xoắn một phần hoặc hoàn toàn cuống buồng trứng trên trục mạch máu của nó (dây chằng treo buồng trứng và dây chằng tử cung - buồng trứng), dẫn đến tắc nghẽn tuần hoàn máu, thiếu máu cục bộ và có thể gây hoại tử buồng trứng. Nếu bao gồm cả ống dẫn trứng, thuật ngữ chính xác là Xoắn phần phụ (Adnexal Torsion).
- Tần suất/Tỷ lệ: Chiếm khoảng 2.7% các trường hợp cấp cứu bụng kín. Là cấp cứu phụ khoa phổ biến thứ 5.
- Yêu cầu nguy cơ chính:
- Khối u buồng trứng (Ovarian Mass): Chiếm 85-90%. Thường là u lành tính, kích thước 5-10cm (như u nang bì - Dermoid cyst).
- Hội chứng quá kích buồng trứng (OHSS) trong hỗ trợ sinh sản.
- Mang thai (đặc biệt là tam cá nguyệt thứ nhất do sự hiện diện của nang hoàng thể).
- Tiền sử đã từng xoắn phần phụ trước đó.
2. SINH BỆNH HỌC & CƠ CHẾ
- Cơ chế bệnh sinh: Khi buồng trứng xoắn, sự tắc nghẽn tĩnh mạch và bạch mạch xảy ra trước tiên do thành mạch mỏng, dẫn đến phù nề mô kẽ và tăng áp lực nội mô. Khi áp lực tăng cao vượt quá áp lực động mạch, tình trạng thiếu máu cục bộ (Ischemia) xảy ra, dẫn đến nhồi máu xuất huyết và cuối cùng là hoại tử (Necrosis).
- Phân loại: Xoắn hoàn toàn (>360 độ) hoặc xoắn không hoàn toàn. Xoắn buồng trứng nguyên phát (trên buồng trứng bình thường - thường gặp ở trẻ em) hoặc thứ phát (do khối u).
- Mối liên hệ với sinh sản: Sự trì hoãn can thiệp dẫn đến mất chức năng nội tiết và cạn kiệt nguồn trứng tại buồng trứng bị xoắn.
3. TRIỆU CHỨNG & BIỂU HIỆN LÂM SÀNG
- Triệu chứng cơ năng:
- Đau bụng dưới cấp tính, đột ngột, dữ dội (70-90% trường hợp).
- Đau có thể lan ra sau lưng hoặc xuống đùi.
- Buồn nôn và nôn (chiếm 47-70%, là dấu hiệu quan trọng để phân biệt với các nguyên nhân đau vùng chậu khác).
- Triệu chứng thực thể:
- Đề kháng thành bụng vùng hạ vị.
- Sờ thấy khối phần phụ đau (Adnexal Mass) khi thăm khám vùng chậu.
- Có thể có sốt nhẹ (dấu hiệu muộn của hoại tử).
- Bệnh nhân thường phàn nàn: “Bác sĩ ơi, tôi đang đi/đang làm việc thì đột ngột đau nhói bụng dưới như dao đâm, đau không chịu nổi và nôn thốc nôn tháo.”
4. CHẨN ĐOÁN
4.1 Xét nghiệm / Cận lâm sàng
| Xét nghiệm | Mục đích | Giá trị bình thường | Bất thường gợi ý |
|---|---|---|---|
| Beta-hCG | Loại trừ thai ngoài tử cung | Âm tính | Dương tính (nghĩ đến xoắn khi mang thai hoặc u tế bào mầm) |
| Công thức máu (CBC) | Đánh giá tình trạng nhiễm trùng/mất máu | WBC: 4-10 G/L | Bạch cầu tăng (gợi ý hoại tử hoặc viêm phần phụ) |
| CRP | Đánh giá phản ứng viêm | < 5 mg/L | Tăng trong trường hợp muộn |
| Marker u (CA-125, AFP) | Tầm soát u buồng trứng nếu có khối | Tùy độ tuổi | Tăng trong các khối u thực thể |
4.2 Hình ảnh học
- Siêu âm Doppler (Lựa chọn đầu tay):
- Buồng trứng to, phù nề, các nang noãn bị đẩy ra ngoại vi.
- Dấu hiệu xoáy nước (Whirlpool sign): Hình ảnh cuống mạch bị xoắn trên mặt cắt ngang.
- Doppler màu: Mất phổ tĩnh mạch hoặc động mạch (Lưu ý: Sự hiện diện của dòng chảy Doppler không loại trừ hoàn toàn xoắn vì có thể xoắn không hoàn toàn hoặc tuần hoàn kép).
- MRI / CT: Hữu ích khi siêu âm không rõ ràng hoặc nghi ngờ u ác tính, tuy nhiên không nên làm chậm trễ phẫu thuật.
- Nội soi ổ bụng (Laparoscopy): Là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định và điều trị đồng thời.
4.3 Chẩn đoán phân biệt
| Bệnh | Đặc điểm phân biệt |
|---|---|
| Thai ngoài tử cung | Beta-hCG dương tính, đau kèm trễ kinh, hình ảnh túi thai ngoài tử cung. |
| Viêm ruột thừa cấp | Đau khu trú điểm McBurney, sốt sớm hơn, thường không có khối phần phụ. |
| Nang buồng trứng xuất huyết | Đau đột ngột nhưng thường tự thuyên giảm, hình ảnh đặc trưng trên siêu âm. |
| Sỏi niệu quản | Đau quặn thận, lan xuống bẹn, có hồng cầu niệu. |
5. ⚠️ CỜ ĐỎ — KHI NÀO CẦN CAN THIỆP KHẨN / CHUYỂN TUYẾN
- Sốc do đau hoặc do nhiễm độc (Mạch nhanh, huyết áp tụt, vã mồ hôi).
- Bụng ngoại khoa (Đề kháng toàn bộ ổ bụng, cảm ứng phúc mạc).
- Nghi ngờ xoắn trên bệnh nhân đang điều trị kích thích buồng trứng (Nguy cơ vỡ buồng trứng gây xuất huyết nội).
- Triệu chứng kéo dài > 24 giờ (Nguy cơ cao hoại tử không hồi phục).
6. ĐIỀU TRỊ & QUẢN LÝ
6.1 Điều trị nội khoa
- Giảm đau bằng đường tĩnh mạch (NSAIDs hoặc Opioids).
- Kháng sinh phổ rộng nếu nghi ngờ có tình trạng nhiễm trùng thứ phát hoặc hoại tử.
- Lưu ý: Điều trị nội khoa chỉ là bước đệm chuẩn bị cho phẫu thuật.
6.2 Điều trị ngoại khoa
- Phẫu thuật nội soi (Laparoscopy): Là phương pháp ưu tiên hàng đầu.
- Tháo xoắn (Detorsion): Xu hướng hiện đại là bảo tồn buồng trứng tối đa (cố gắng tháo xoắn ngay cả khi buồng trứng có vẻ tím đen/hoại tử). Nghiên cứu cho thấy hầu hết buồng trứng sẽ hồi phục chức năng sau khi được tháo xoắn.
- Xử lý khối u: Sau khi tháo xoắn, nếu có nang buồng trứng thực thể, nên bóc nang (Cystectomy) để tránh tái phát.
- Cắt phần phụ (Salpingo-oophorectomy): Chỉ chỉ định khi buồng trứng đã hoại tử hoàn toàn, mủ hóa, hoặc nghi ngờ ác tính ở phụ nữ mãn kinh.
- Cố định buồng trứng (Oophoropexy): Xem xét nếu xoắn tái phát hoặc trên buồng trứng bình thường.
6.3 Phác đồ hỗ trợ sinh sản liên quan
- Trong trường hợp xoắn do OHSS: Ưu tiên tháo xoắn và hút bớt dịch nang để giảm áp lực, tránh cắt buồng trứng vì đây là những nang chức năng sẽ tự biến mất.
7. TIÊN LƯỢNG & THEO DÕI
- Tiên lượng: Rất tốt nếu được chẩn đoán và xử lý trong vòng 6-12 giờ đầu.
- Theo dõi: Siêu âm kiểm tra sau 4-6 tuần để đánh giá sự phục hồi của nhu mô buồng trứng và các nang noãn. Theo dõi dấu hiệu tái phát (tỷ lệ tái phát khoảng 10%).
8. TƯ VẤN BỆNH NHÂN
- Giải thích đơn giản: “Buồng trứng của chị giống như một bông hoa trên cành, vì có một cái nang nặng nên nó bị quay vòng và làm nghẹt đường máu nuôi. Chúng tôi cần phẫu thuật để xoay nó lại vị trí cũ giúp máu lưu thông, nhằm giữ lại buồng trứng cho chị.”
- Câu hỏi thường gặp:
- Hỏi: Tháo xoắn buồng trứng đã tím đen có gây tắc mạch phổi không?
- Trả lời: Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy việc tháo xoắn không làm tăng nguy cơ thuyên tắc mạch so với việc cắt bỏ, vì vậy ưu tiên bảo tồn vẫn là hàng đầu.
9. CROSS-LINKS
- BT-01: U nang buồng trứng lành tính
- KTHT-05: Hội chứng quá kích buồng trứng (OHSS)
- PST-01: Cấp cứu bụng ngoại khoa trong sản phụ khoa
10. TÀI LIỆU THAM KHẢO
- ACOG Practice Bulletin No. 174: Evaluation and Management of Adnexal Masses.
- ESHRE Guidelines on Management of Ovarian Stimulation for IVF/ICSI.
- UpToDate: Ovarian and adnexal torsion in surveillance.
- Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh Sản phụ khoa - Bộ Y tế Việt Nam.
Cần chỉ định và thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa Sản Phụ khoa tại cơ sở y tế có khả năng phẫu thuật nội soi.